و مر اين دل ترا نيز يكى ترجمانست كه هر چه اين دل تو خواهد و بينديشد اين ترجمان بگويد و آشكارا كند . و اين ترجمان اين زبان تست و اين نشانست بر پيغامبرى حق تعالى كه حق است . اكنون اينست ترجمه و تفسير اين آيت كه خداى عزّ و جلّ گفت : وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ « 1 » . بارى بتن خويش اندر نگريد بعبرت تا بدانيد و شكر كنيد . پس اينست تفسير الحمد للَّه . پس اين شكر كردن بدين جايگاه از دوگونه واجب گردد : يكى آن كه بگوى كه الحمد للَّه كه مرا بدين گونه بيافريدى . و ديگر آنكه بگوى كه الحمد للَّه كه مرا اين قدر عقل دادى كه ترا به پاكى و منزّهى و بىعيبى و بىچگونگى بشناختم . اما قول ربّ العالمين . ربّ پروردگار باشد و عالمين جهانها باشد . و اندر عالمها اختلاف بسيار است . گروهى از علما گفته‌اند كه خداى عز و جل را سيصد و شصت هزار عالم است ، اندرين هفت آسمان و هفت زمين و هفت دريا . و هر عالمى چنانست كه بيك ديگر نماند و اين هر جنسى از آفريدگان عالمىاند ، و اين فريشتگان هر عالمى گروهىاند . پس از اين سيصد و شصت هزار عالم ؛ اول بارى ، بزرگترين عالمى اين هفت آسمانست و آنچه بدين هفت آسمان اندر است ، و آن گه اين هفت زمين و آنچه بدين هفت زمين اندر است ، و آن گه اين هفت دريا و آنچه بدين هفت دريا اندر است از عجايب‌هاى گوناگون . و چون اين همه بشمارى و به حساب اندر آرى آن گه سيصد و شصت هزار برآيد . و گروهى از علما گفته‌اند كه اين عالمها هجده هزار عالم است ، و ازين جمله ، چهار هزار و پانصد عالم بجانب مشرق است و چهار هزار و پانصد عالم بجانب مغرب است ، و چهار هزار و

--> ( 1 ) الذّاريات ، 21 .